CBT กับ EMDR ต่างกันอย่างไร?

ทำความเข้าใจ 2 แนวทางบำบัดที่ทำงานกับปัญหาทางใจคนละมุม

– ใช้เวลาอ่านประมาณ 8-10 นาที –

คำถามสำคัญอาจไม่ใช่ “แบบไหนดีกว่ากัน”

แต่อาจเป็น “แต่ละแนวทางมองปัญหาอย่างไร และแนวทางใดสอดคล้องกับสิ่งที่เรากำลังเผชิญ?”

บางครั้งสิ่งที่ทำให้เราเหนื่อย ไม่ได้มีแค่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นตรงหน้า… แต่อาจเป็นความคิดที่วนอยู่กับเรื่องเดิมๆ ความรู้สึกบางอย่างที่เกิดขึ้นซ้ำๆ (โดยเฉพาะความรู้สึกด้านลบ) หรือความทรงจำจากประสบการณ์ที่ผ่านมา ซึ่งยังคงส่งผลต่ออารมณ์และการใช้ชีวิตในปัจจุบัน แม้เหตุการณ์ต่างๆ นั้นจะผ่านไปนานแล้วก็ตาม 

เมื่อเริ่มมองหาความช่วยเหลือ หลายคนอาจเคยได้ยินชื่อของ CBT และ EMDR แล้วเกิดคำถามตามมาว่า “สองแบบนี้ต่างกันอย่างไร?” หรือ “ถ้าเราอยากเริ่มบำบัด ต้องเลือกแบบไหน?”

ในทางจิตวิทยา ทั้งสองแนวทางต่างเป็นเครื่องมือที่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับ แต่มีจุดเน้นและวิธีการทำงานกับจิตใจในมิติที่แตกต่างกัน… คำถามจึงอาจไม่ได้อยู่ที่ว่าแนวทางไหนดีกว่า แต่อยู่ที่ว่า แต่ละแนวทางมองปัญหาอย่างไร และทำงานกับสิ่งที่เรากำลังเผชิญในมุมไหน หรือ แนวทางใดสอดคล้องกับปัญหา เป้าหมาย และบริบทของแต่ละคน

เนื้อหาในบทความนี้

CBT คืออะไร?

CBT หรือ Cognitive Behavioral Therapy หรือจิตบำบัดทางความคิดและพฤติกรรม เป็นแนวทางจิตบำบัดที่ให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ระหว่างความคิด ความรู้สึก และพฤติกรรม (Beck, 2021)

หลักการของ CBT มองว่า เมื่อมีเหตุการณ์บางอย่างเกิดขึ้น สิ่งที่ส่งผลต่อความรู้สึกของเราอาจไม่ได้มาจาก “เหตุการณ์” เพียงอย่างเดียว แต่อาจเกี่ยวข้องกับวิธีที่เราตีความเหตุการณ์ และวิธีที่เราตอบสนองต่อมันด้วย

ลองนึกภาพเป็นตามว่า

เหตุการณ์ → เราคิด/ตีความอย่างไร → รู้สึกอย่างไร → พฤติกรรมหรือการตอบสนองอย่างไร

ตัวอย่างเช่น หัวหน้าส่งข้อความมาสั้นๆ ว่า “พรุ่งนี้มาคุยกันหน่อยนะ”

เหตุการณ์เดียวกัน แต่การให้ความหมายต่างกัน… อาจนำไปสู่ผลลัพธ์ทางอารมณ์ความรู้สึก และการตอบสนองที่แตกต่างกันได้

การบำบัดแบบ CBT จึงให้ความสำคัญกับการสำรวจรูปแบบความคิด ความเชื่อ และพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับปัญหา เพื่อทำความเข้าใจว่ารูปแบบเหล่านี้กำลังส่งผลต่อชีวิตของเราอย่างไร

และ CBT ไม่ได้หมายถึงการบอกตัวเองว่า “อย่าคิดลบ คิดบวกเข้าไว้” แต่เป็นกระบวนการทำงานร่วมกับนักจิตบำบัดเพื่อสำรวจความคิดและการตีความของเราอย่างเป็นระบบ และดูว่าสิ่งที่เราคิดสอดคล้องกับข้อมูลและสถานการณ์ความเป็นจริงมากน้อยเพียงใด และมีรูปแบบการตอบสนองใดที่กำลังทำให้ปัญหาดำเนินต่อไปหรือไม่

สิ่งที่เราอาจพบเจอในกระบวนการบำบัด CBT

นักจิตวิทยาจะใช้การสนทนาและการตั้งคำถามเชิงสำรวจ เพื่อช่วยผู้เข้ารับการบำบัด ดังนี้

• เท่าทันความคิดอัตโนมัติ (Automatic Thoughts)

  
  

  สังเกตรูปแบบความคิดอัตโนมัติ (ที่อาจบิดเบือนหรือตรงกับข้อเท็จจริง) และทำความเข้าใจว่าความคิดเหล่านั้นเกี่ยวข้องกับอารมณ์และพฤติกรรมอย่างไร

• ปรับโครงสร้างความคิด (Cognitive Restructuring)

  
  

  สร้างมุมมองใหม่ที่ยืดหยุ่น รอบด้าน และสอดคล้องกับความเป็นจริงมากขึ้น

• การทำงานกับพฤติกรรม

  (Behavioral Strategies)

  
  

  ลดพฤติกรรมหลีกเลี่ยง (Avoidance) และสร้างพฤติกรรมใหม่ที่ช่วยตัดวงจรความทุกข์ เช่น ฝึกทักษะการเผชิญหน้า

  
  

  ในบางรูปแบบของ CBT อาจมีการใช้แบบบันทึกความคิด (Thought Records) เพื่อให้กลับไปสังเกตตัวเองระหว่างสัปดาห์ หรือมีกิจกรรมระหว่างเซสชัน

CBT มีหลักฐานจากงานวิจัยที่รองรับอย่างกว้างขวาง และมีการนำไปใช้กับปัญหาสุขภาพจิตหลายรูปแบบ ทั้งภาวะซึมเศร้าและกลุ่มโรควิตกกังวล เช่น โรควิตกกังวลทั่วไป (GAD) โรคแพนิค และปัญหาความวิตกกังวลในรูปแบบต่างๆ 

รวมถึงรูปแบบที่พัฒนาขึ้นมาเฉพาะสำหรับปัญหา Trauma เช่น Trauma-Focused CBT (TF-CBT) และ Cognitive Processing Therapy (CPT) ก็ถูกนำมาใช้ในการทำงานกับบาดแผลทางใจเช่นกัน

(Hirsch et al., 2019; Hofmann et al., 2012)

EMDR คืออะไร?

EMDR หรือ Eye Movement Desensitization and Reprocessing เป็นแนวทางจิตบำบัดที่ใช้ในการทำงานกับความทรงจำหรือประสบการณ์ที่สร้างความทุกข์ใจ หรือเกิดจากเหตุการณ์สะเทือนขวัญในอดีต ซึ่งมีผลกระทบต่ออารมณ์และการใช้ชีวิตของเราในปัจจุบัน

เป้าหมายของ EMDR คือการช่วยให้ความทรงจำที่เป็นบาดแผลทางใจเข้าสู่กระบวนการประมวลผลและจัดเก็บอย่างเหมาะสมเป็นระบบ เพื่อลดหรือบรรเทาผลกระทบด้านลบที่ความทรงจำนั้นยังมีต่อความรู้สึกและการใช้ชีวิตในปัจจุบัน 

— เรียบเรียงข้อมูลจากสมาคมอีเอ็มดีอาร์ ประเทศไทย (EMDR Association Thailand)

EMDR เป็นที่รู้จักอย่างมากจากการนำมาใช้ดูแลภาวะเครียดภายหลังเหตุการณ์สะเทือนใจ (PTSD) และบาดแผลทางใจ (Trauma)โดยในระหว่างกระบวนการบำบัด ผู้รับบริการจะทำงานกับความทรงจำหรือประสบการณ์ที่ต้องการสำรวจอย่างมีโครงสร้าง ควบคู่ไปกับ การกระตุ้นประสาทรับรู้สองฝั่งของร่างกายสลับกัน (Bilateral Stimulation) ตามความเหมาะสมของกระบวนการบำบัด เช่น 

สิ่งหลายคนอาจเข้าใจ EMDR คาดเคลื่อน

EMDR ไม่ได้หมายถึง “การกลอกตา” เพียงอย่างเดียว

กระบวนการ EMDR มีโครงสร้างและหลายระยะ ตั้งแต่การซักประวัติและทำความเข้าใจเป้าหมาย การเตรียมความพร้อมและสร้างความรู้สึกมั่นคงปลอดภัย การประเมิน ไปจนถึงการทำงานกับความทรงจำ และการติดตามผลอย่างเป็นระบบ (Cleveland Clinic, 2022)

ซึ่งเป็นการทำงานอย่างมีขั้นตอน ไม่ใช่การเข้าห้องบำบัดแล้วเริ่มกลอกตาทันที 

(โดยเราจะมาอธิบายเพิ่มเติมในบทความต่อๆ ไป)

ทำไม EMDR ถึงให้ความสำคัญกับ “ความทรงจำ”?

แนวคิดสำคัญเบื้องหลัง EMDR คือ Adaptive Information Processing หรือ AIP

กรอบแนวคิดนี้เสนอว่า สมองของมนุษย์มีกลไกตามธรรมชาติในการย่อยและเชื่อมโยงประสบการณ์ต่างๆ เข้ากับระบบความจำ (ประสบการณ์เดิมหรือความทรงจำต่างๆ สามารถถูกประมวลผลและเชื่อมโยงเข้ากับความรู้และประสบการณ์อื่นๆ เพื่อให้เรานำสิ่งที่เรียนรู้ไปใช้กับสถานการณ์ใหม่)

แต่เมื่อเราเผชิญกับประสบการณ์ที่สร้างความทุกข์ใจอย่างมาก จนระบบประสาทเกิดภาวะท่วมท้น (เช่น เผชิญกับเหตุการณ์สะเทือนใจรุนแรง… จนทำให้ความทรงจำ ภาพ เสียง กลิ่น และความรู้สึกทางกาย ถูกแช่แข็งไว้ในสมองเป็นข้อมูลดิบ หรือไม่ถูกประมวลผลอย่างสมบูรณ์) การประมวลผลประสบการณ์จึงมีลักษณะที่แตกต่างออกไป 

ความทรงจำบางอย่างในอดีตจึงอาจยังเชื่อมโยงกับ ภาพ เสียง ความรู้สึกทางร่างกาย อารมณ์ หรือความคิดบางอย่าง ที่เกิดขึ้นในปัจจุบันได้ เช่น เหตุการณ์บางอย่างผ่านไปนานแล้ว แต่เมื่อเจอสถานการณ์หรือสิ่งกระตุ้นที่เชื่อมโยงหรือคล้ายคลึงกับประสบการณ์เดิม เราอาจรู้สึกกลัว ตกใจ ตื่นตระหนก หรือไม่สบายใจขึ้นมาอย่างรวดเร็ว (ราวกับเหตุการณ์ที่สร้างความทุกข์ใจนั้นกำลังเกิดขึ้นใหม่)

ซึ่งไม่ได้แปลว่าเรา “อ่อนแอ” หรือ “คิดมากเกินไป” เสมอไป… แต่เป็นสิ่งที่สามารถนำมาพูดคุยและทำความเข้าใจร่วมกับผู้เชี่ยวชาญได้

EMDR จึงเข้ามาช่วยให้ระบบประสาทได้ทำการประมวลผลสิ่งที่ตกค้างอยู่นี้ตามธรรมชาติ ทั้งนี้ AIP เป็น กรอบแนวคิดที่ใช้ในการอธิบายการทำงานของ EMDR และกลไกของ EMDR ยังคงเป็นหัวข้อที่มีการศึกษาและอภิปรายทางวิชาการอย่างต่อเนื่อง

(Landin-Romero et al., 2018)

CBT กับ EMDR ต่างกันตรงไหน?

หากอธิบายให้เห็นภาพแบบง่ายๆ ทั้งสองแนวทางมีจุดที่ให้ความสำคัญแตกต่างกัน แต่ไม่ได้หมายความว่าแยกออกจากกันอย่างเด็ดขาด

CBT และ EMDR เป็นแนวทางที่มีจุดเน้นและวิธีการทำงานแตกต่างกัน

การบำบัด CBT

ให้ความสำคัญกับการทำความเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่าง ความคิด → ความรู้สึก → พฤติกรรม

จึงอาจช่วยให้เราเห็นรูปแบบความคิด ความเชื่อ และการตอบสนองที่เกี่ยวข้องกับปัญหาที่กำลังเผชิญ

CBT ช่วยสำรวจว่า “เรากำลังคิด รู้สึก และตอบสนองต่อสิ่งต่างๆ อย่างไร”

การบำบัด EMDR

ให้ความสำคัญกับการทำงานกับ ประสบการณ์หรือความทรงจำที่ยังคงส่งผลต่อความรู้สึกและการตอบสนองในปัจจุบัน

โดยเฉพาะประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องกับ Trauma และอาการจาก PTSD ซึ่งเป็นบริบทที่มีหลักฐานจากงานวิจัยสนับสนุนการใช้ EMDR อย่างชัดเจน (National Center for PTSD, n.d.)

EMDR ให้ความสำคัญกับ “ประสบการณ์หรือความทรงจำบางอย่างจากอดีตที่ยังคงส่งผลต่อเราในปัจจุบัน”

ดังนั้นหากมองในภาพกว้าง เราอาจเห็นความแตกต่างของ “จุดเน้น” ได้ดังนี้

(ตารางเปรียบเทียบจุดเน้นที่ต่างกันของ CBT และ EMDR)

หมายเหตุ: คำอธิบายนี้เป็นเพียงภาพรวม ทั้งสองแนวทางมีความยืดหยุ่นในทางปฏิบัติ มีทั้งรายละเอียดและรูปแบบการประยุกต์ใช้ที่ซับซ้อนกว่าที่กล่าวถึงในบทความนี้ ไม่ควรตีความตายตัวว่า CBT = ต้องทำกับเรื่องปัจจุบันเท่านั้น หรือ  EMDR = ต้องทำกับเรื่องอดีตเท่านั้น

ถ้าเรามีทั้ง “ความคิด” และ “ความทรงจำ” ที่ทำให้ทุกข์

เนื่องจากชีวิตจริงไม่ได้แบ่งปัญหาออกเป็นช่องๆ อย่างสวยงามเหมือนในตาราง

บางคนอาจกำลังเผชิญกับความกังวลในปัจจุบัน ขณะเดียวกันก็มีประสบการณ์ในอดีตที่ยังคงส่งผลต่อการตอบสนองหรือกระตุ้นความรู้สึกไม่ปลอดภัยขึ้นมาอยู่

สำหรับผู้ที่เผชิญกับบาดแผลทางใจหรือ PTSD ทั้งสองแนวทางอย่าง Trauma-focused CBT และ EMDR ต่างก็มีหลักฐานงานวิจัยสนับสนุนและแนะนำอย่างกว้างขวาง โดยมีรายละเอียดและเงื่อนไขของแต่ละแนวทางแตกต่างกันไป

 — National Institute for Health and Care Excellence (2018)

สถาบันแห่งชาติเพื่อความเป็นเลิศด้านสุขภาพและการดูแลแห่งสหราชอาณาจักร หรือ NICE

เพราะฉะนั้น การทำความเข้าใจ CBT และ EMDR จึงไม่จำเป็นต้องกลายเป็นคำถาม หรือรีบด่วนสรุปว่า “ฉันต้องเลือก CBT หรือ EMDR อย่างใดอย่างหนึ่ง” เพราะทั้งสองแนวทางมีวิธีมองและทำงานกับปัญหาทางใจแตกต่างกัน… การเลือกแนวทางจึงอาจขึ้นอยู่กับประวัติ อาการเด่น และความพร้อมของแต่ละบุคคล โดยไม่จำเป็นต้องรู้สึกว่าต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่งเสมอไป

ส่งท้ายบทความ

เราจะรู้ได้อย่างไรว่า ควรเริ่มต้นจากตรงไหน? 

จริงๆ แล้ว ไม่จำเป็นต้องรู้คำตอบทั้งหมดก่อนก้าวเข้าห้องบำบัดว่า “แนวทางไหนเหมาะกับเรา?” การพูดคุยกับนักจิตวิทยาสามารถเป็นจุดเริ่มต้นในการทำความเข้าใจว่า

• อะไรคือสิ่งที่ทำให้เราอยากมารับความช่วยเหลือ? (ตอนนี้กำลังเกิดอะไรขึ้น)

• ปัญหาที่กำลังเจอนี้ส่งผลต่อชีวิตเราอย่างไร?

• อยากเห็นการเปลี่ยนแปลงอะไร? (เป้าหมายของการดูแลจิตใจคืออะไร)

จุดเริ่มต้นของการบำบัด อาจเป็นเพียงการยอมรับว่า เรื่องนี้กำลังหนักเกินกว่าที่เราอยากแบกไว้คนเดียว และการได้มีพื้นที่ปลอดภัยสำหรับพูดคุยว่า “ช่วงนี้กำลังเจอกับอะไรอยู่” จากตรงนี้ นักจิตวิทยาสามารถช่วยให้เราทำความเข้าใจเรื่องราวที่เกิดขึ้น พิจารณาร่วมกันว่าเป้าหมายของการบำบัดคืออะไร 

จากนั้น ผู้เชี่ยวชาญสามารถช่วยประเมินหรือหาแนวทางบำบัดที่เหมาะสมกับบริบทของคุณร่วมกัน โดยไม่ต้องตัดสินใจเพียงลำพัง (สิ่งสำคัญที่ควรรู้คือ การบำบัดทางจิตวิทยาไม่ใช่กระบวนการที่มีสูตรเดียวเบ็ดเสร็จสำหรับทุกคน)

เราไม่จำเป็นต้องเข้าใจทุกอย่างเกี่ยวกับตัวเองก่อน จึงจะมีสิทธิ์ขอความช่วยเหลือ

หากอยากทำความเข้าใจเรื่อง CBT หรือ EMDR เพิ่มเติม

ที่ศูนย์บริการด้านสุขภาพจิต Mission On เรามีนักจิตวิทยาการปรึกษาและนักจิตบำบัดที่ทำงานด้วยแนวทาง CBT และ EMDR โดยทีมของเรามีผู้เชี่ยวชาญด้าน EMDR ที่ได้รับการรับรองเป็น Certified EMDR Therapist จาก EMDR Association Thailand สามารถดูประวัติบุคลากรของเราได้ที่นี่

หากคุณรู้สึกว่าอยากมีใครสักคนช่วยทำความเข้าใจสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับตัวเอง เราพร้อมเป็นคู่หูร่วมเดินทางในกระบวนการนี้

คลิกที่ลิงก์นัดหมายด้านล่าง เพื่อพูดคุยกับนักจิตวิทยา/นักจิตบำบัดของเรา

ในบทความถัดไป Mission On จะชวนมาดูว่า

▪️ EMDR ไม่ได้มีแค่การกลอกตา… แล้วจริงๆ กระบวนการในห้องบำบัดมีอะไรเกิดขึ้นบ้าง?

▪️ รวมถึงคำถามที่หลายคนสงสัย เช่น ถ้ายังไม่พร้อมเล่าเรื่องที่เจ็บปวด จะทำ EMDR ได้ไหม?

Posted on 10 September 2026

เรียบเรียงโดย ดลนภัส ชลวาสิน (วท.ม. จิตวิทยาพัฒนาการ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย)

เนื้อหาในบทความนี้มีวัตถุประสงค์ให้ความรู้เกี่ยวกับแนวทางจิตบำบัดและสุขภาพจิต (Psychoeducation) ข้อมูลเป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อวินิจฉัยหรือบ่งชี้ว่าแนวทางใดเหมาะสมกับบุคคลใดเป็นรายบุคคล และไม่สามารถใช้ทดแทนการประเมิน การวินิจฉัย หรือการบำบัดจากผู้เชี่ยวชาญได้ 

หากคุณกำลังเผชิญกับปัญหาทางสุขภาพจิตใจ การพูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญสามารถช่วยให้เข้าใจปัญหาและพิจารณาแนวทางที่เหมาะสม

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลจากองค์กรวิชาชีพ

[1]  สมาคมอีเอ็มดีอาร์ ประเทศไทย (EMDR Association Thailand). (ม.ป.ป.). การบำบัดแบบอีเอ็มดีอาร์ (EMDR Therapy): เอกสารให้ความรู้สำหรับผู้ใหญ่และครอบครัว  [Link แผ่นพับฟรี].

[2]  สมาคมอีเอ็มดีอาร์ ประเทศไทย (EMDR Association Thailand). (ม.ป.ป.). การบำบัดแบบอีเอ็มดีอาร์ในเด็ก (EMDR therapy in children): เอกสารให้ความรู้สำหรับผู้ใหญ่และครอบครัว  [Link แผ่นพับฟรี].

แหล่งข้อมูลประกอบ

[3]  Beck, J. S. (2021). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). The Guilford Press. 

[4]  Cleveland Clinic. (2022). EMDR therapy: What it is, procedure & effectiveness. Cleveland Clinic. https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/22641-emdr-therapy

[5]  Hirsch, C. R., Beale, S., Grey, N., & Liness, S. (2019). Approaching cognitive behavior therapy for generalized anxiety disorder from a cognitive process perspective. Frontiers in Psychiatry, 10, 796. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2019.00796

[6] Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440. https://doi.org/10.1007/s10608-012-9476-1 

[7]  Landin-Romero, R., Moreno-Alcázar, A., Pagani, M., & Amann, B. L. (2018). How does eye movement desensitization and reprocessing therapy work? A systematic review on proposed mechanisms of action. Frontiers in Psychology, 9, Article 1395. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.01395 

[8]  National Center for PTSD. (n.d.). Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR) for PTSD. U.S. Department of Veterans Affairs.

[9] National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE Guideline NG116). https://www.nice.org.uk/guidance/ng116

รู้จักกับนักจิตวิทยาการปรึกษาและนักจิตบำบัด

นัดพบนักจิตวิทยาการปรึกษาและนักจิตบำบัด